Bozkırda İngilizler: Moskova Kumpanyası Buhara Yolunda

Öz

ÖZ

Coğrafi keşifler sonrasında dünya ticaret yollarında meydana gelen değişim, Avrupa devletlerini geleneksel kara ve Akdeniz ticaret hatlarına alternatif güzergâhlar aramaya yöneltmiştir. Bu süreçte İngiltere, İspanya ile Portekiz’in deniz ticaretindeki üstünlüğünü aşabilmek maksadıyla kuzey yolu üzerinden Asya’ya ulaşmayı hedeflemiş ve bu doğrultuda Moskova Kumpanyası kurulmuştur. Moskova Kumpanyası’nın faaliyetleri yalnızca Rusya ile ticari münasebetlerin geliştirilmesiyle sınırlı kalmayarak Doğu’ya hassaten Çin’e ulaşabilecek yeni güzergâhların araştırılmasına yönelmiştir. Anthony Jenkinson’un gerçekleştirdiği Buhara yolculuğu da bu arayışın bir parçası olarak vuku bulmuştur. Bu makalede, mevcut kaynaklar ışığında İngilizlerin Özbek sahasıyla kurduğu ilk teması teşkil eden söz konusu seyahat incelenmiştir. İlk olarak İngiltere’nin doğuya yöneliş süreci ile Moskova Kumpanyası’nın kuruluşu ve erken faaliyetleri ele alınmış, akabinde ise Jenkinson’un Rusya üzerinden Buhara’ya ulaşan yolculuğu değerlendirilmiştir. Müellifin anlatısı üzerinden Buhara Hanlığı’ndaki iç mücadeleler, bölgesel çatışmalar, ticari hayat, güvenlik durumu ve ticaret yollarının işleyişi aktarılmıştır. Bilhassa dönemin siyasi istikrarsızlıklarının ve askerî mücadelelerinin uluslararası ticaret yolları üzerindeki etkileri ortaya konulmuştur. Ayrıca müellifin göçer topluluklara ve Doğu toplumlarına yönelik tasvirleri ele alınarak metindeki Avrupa-merkezci bakış açısı tahlil edilmiştir. Bu bağlamda Jenkinson’un seyahat anlatısı, İngiliz-Özbek temaslarının ilk safhalarına ışık tutan ve XVI. asır İç Asyası’na dair kayda değer malumatlar içeren birincil tarihî kaynak niteliği taşımaktadır.